Qeveria e re e Hungarisë pritet të publikojë emrat e dhjetëra mijëra personave që bashkëpunuan me policinë sekrete gjatë regjimit komunist, në një përpjekje për të zbardhur të kaluarën dhe për të rikthyer besimin e publikut te institucionet.
Nga viti 1945 deri në vitin 1989, shërbimet e sigurisë shtetërore hungareze përdorën një rrjet të gjerë informatorësh për të monitoruar shoqërinë dhe për të shtypur kundërshtimin ndaj regjimit. Disa persona u detyruan të bashkëpunonin përmes shantazhit ose presionit, ndërsa të tjerë u rekrutuan me premtime për përfitime të ndryshme.
Për dekada, dokumentet që përmbanin të dhëna për këta informatorë mbetën kryesisht të paarritshme për publikun. Dosjet ruhen në Arkivin Historik të Shërbimeve të Sigurimit të Shtetit në Budapest.
Publikimi i dosjeve nis më 4 nëntor
Kryeministri Péter Magyar kishte premtuar gjatë fushatës zgjedhore të prillit se do të bënte publike dokumentet e shërbimeve sekrete. Në shtator, qeveria e tij miratoi një ligj që krijoi bazën ligjore për publikimin e tyre.
Lexo gjithashtu
Procesi ishte planifikuar fillimisht të niste në përvjetorin e revolucionit hungarez të vitit 1956, por u shty për më 4 nëntor.
“Një shoqëri demokratike ka të drejtë të njohë të kaluarën e saj”, shkroi në Facebook ministri i Marrëdhënieve Sociale dhe Kulturës, Zoltán Tarr.
Deri më tani, dokumentet mund të konsultoheshin vetëm nga studiuesit dhe të afërmit e personave që kishin qenë viktima të survejimit. Me krijimin e një baze të dhënash të kërkueshme në internet, Hungaria synon të rrisë transparencën mbi veprimtarinë e ish-shërbimeve sekrete.
Dhjetëra mijëra emra, por jo të gjitha dosjet janë të plota
Sipas historianëve, në dokumente përmenden rreth 50 mijë deri në 60 mijë persona. Megjithatë, vlerësohet se vetëm rreth 10% e tyre janë ende gjallë.
Nga ky numër, arkivat disponojnë dosje të detajuara, verifikime të së kaluarës dhe deklarata për rreth 9 mijë persona. Këto dokumente pritet të publikohen në shkurt, pasi të përpunohen dhe të hiqen të dhënat personale që mbrohen nga ligjet e privatësisë, përfshirë informacionet shëndetësore dhe të dhënat për viktimat.
Historiani István Papp paralajmëroi se dokumentet nuk do të jenë gjithmonë të plota. Në shumë raste, mund të jetë e vështirë të përcaktohet motivimi i informatorëve apo shkalla e bashkëpunimit të tyre.
Sipas tij, gjatë kryengritjes antisovjetike të vitit 1956 u shkatërruan shumë dosje, ndërsa të tjera u zhdukën gjatë tranzicionit politik të vitit 1989.
Përvoja e vendeve të tjera të ish-bllokut lindor
Vende të tjera të Europës Lindore kanë ndjekur rrugë të ndryshme për hapjen e arkivave të policisë sekrete. Gjermania Lindore nisi publikimin e dosjeve të Stasit në vitin 1992, Republika Çeke në vitin 2003, ndërsa Letonia publikoi dokumente për informatorët në vitin 2018.
Në Hungari, zbulimi i emrave të personave që bashkëpunuan me shërbimet sekrete ka qenë prej vitesh një çështje e ndjeshme. Lista të pjesshme të publikuara që nga vitet 2000 kanë përfshirë edhe politikanë e artistë të njohur, duke shkaktuar debate dhe kriza politike.
Thirrje për transparencë, por edhe për kujdes
Miklós Kiss, i mbijetuar i një kampi hungarez të punës së detyruar dhe drejtues i një shoqate për viktimat, tha se dosjet duhej të ishin publikuar shumë më herët.
“Do të mësohet se ka pasur tradhtarë në çdo familje, në çdo lagje dhe rrugë”, u shpreh ai, duke ngritur pikëpyetje për mënyrën se si shoqëria duhet të përballet me këtë të kaluar.
Ndërkohë, historiani Domokos Szokolay theksoi se publikimi nuk duhet të kthehet në një proces turpërimi publik. Ai kërkoi që dokumentet të lexohen duke marrë parasysh rrethanat dhe presionet e kohës.
Edhe gazetari Alexander Faludy, i cili ka shqyrtuar dosjet e familjes së tij, tregoi se zbulimi i bashkëpunimit të një personi me policinë sekrete mund të ngjallë zemërim, por edhe mirëkuptim për ata që mund të jenë detyruar të bashkëpunonin.
Sipas tij, përballja me të kaluarën familjare mund të jetë e dhimbshme, por njohja e saj është e rëndësishme për të kuptuar historinë.
